Vệ sinh phòng sạch theo ISO 14644-5: Nguyên tắc, quy trình và vật tư sử dụng

Vệ sinh phòng sạch nếu không được kiểm soát đúng cách sẽ nhanh chóng làm suy giảm cấp độ sạch và tính ổn định của môi trường vận hành. Trên thực tế, việc vệ sinh thiếu quy trình, không bám sát điều kiện sử dụng khiến phòng sạch khó đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Theo ISO 14644-5:2025, vệ sinh phòng sạch cần được thực hiện có hệ thống, theo quy trình chuẩn và phù hợp từng cấp độ phòng sạch – xem chi tiết nguyên tắc, quy trình và vật tư sử dụng trong nội dung dưới đây.

1. Nguyên tắc vệ sinh phòng sạch theo ISO 14644-5:2025

Theo ISO 14644-5:2025, vệ sinh phòng sạch là một phần của Chương trình kiểm soát vận hành, được lập thành văn bản chính thức nhằm đảm bảo phòng sạch hoặc môi trường được kiểm soát liên quan luôn duy trì đúng cấp độ sạch đã thiết kế.

Chương trình này được áp dụng xuyên suốt trong các giai đoạn:

• Vận hành bình thường
• Vận hành giảm thiểu
• Bảo trì
• Tắt hệ thống
• Khởi động lại

Đây là một cấu phần trong chiến lược kiểm soát ô nhiễm tổng thể, bảo đảm mọi yếu tố vận hành, bao gồm cả biện pháp thi công phòng sạch và công tác vệ sinh sau xây dựng, đều hỗ trợ yêu cầu về độ sạch của phòng sạch.

Trong hệ thống vận hành phòng sạch, vệ sinh được xem là một trong bốn trụ cột quan trọng, bên cạnh:

• Quản lý nhân sự
• Kiểm soát ra vào phòng sạch
• Bảo trì hệ thống

ISO 14644-5 không đưa ra danh sách nguyên tắc vệ sinh cứng, mà quy định các phương pháp vệ sinh được chấp nhận, cho phép doanh nghiệp chuẩn hóa thành quy trình nội bộ phù hợp với điều kiện vận hành thực tế.

Các phương pháp vệ sinh phòng sạch được tiêu chuẩn đề cập bao gồm:

• Hút bụi khô và hút bụi ướt: Dùng cho làm sạch sơ bộ; hút khô phù hợp khu vực khó tiếp cận bằng cây lau, hút ướt giúp loại bỏ nhiễm bẩn lơ lửng hoặc hòa tan và xử lý vết đổ tràn.
• Lau khô: Áp dụng cho làm sạch sơ bộ; cần kiểm soát nguy cơ nhiễm bẩn hóa học từ cây lau đã xử lý hóa chất.
• Chà sàn: Sử dụng khi cần loại bỏ vết bẩn nặng hoặc ô nhiễm cục bộ; có thể tạo nhiễm bẩn thứ cấp và phải kết hợp lau sạch tiêu chuẩn.
• Lau ướt: Dùng cho làm sạch chính xác; khuyến nghị hệ thống hai xô, ưu tiên ba xô; mỗi cây lau chỉ sử dụng trong một khu vực giới hạn.
• Lau ẩm: Phù hợp khi tần suất vệ sinh cao (ví dụ mỗi ca); diện tích làm sạch bằng cây lau vi sợi đã thấm sẵn dung dịch cần được quy định rõ.
• Lau bằng khăn: Dùng cho làm sạch thủ công tại khu vực nhỏ; có thể dùng khăn khô, khăn thấm sẵn hoặc làm ẩm bằng dung dịch cồn ngay trước khi sử dụng.
• Swabbing: Áp dụng cho các vị trí hẹp hoặc khu vực không thể tiếp cận bằng khăn lau thông thường.

Hiệu suất làm sạch bề mặt được quyết định bởi bốn yếu tố bổ trợ, bao gồm:

• Lực cơ học
• Hóa chất làm sạch
• Thời gian tác động
• Nhiệt độ

Tùy theo yêu cầu về mức độ sạch bề mặt, doanh nghiệp có thể chỉ định một hoặc kết hợp nhiều phương pháp vệ sinh thủ công để đạt cấp độ sạch phù hợp với thiết kế phòng sạch.

2. Quy trình vệ sinh phòng sạch

Quy trình dưới đây mang tính tham khảo. Trên thực tế, mỗi doanh nghiệp cần xây dựng quy trình vệ sinh riêng dựa trên cấp độ phòng sạch, loại hình sản xuất, tần suất vận hành và mức độ rủi ro ô nhiễm để đảm bảo hiệu quả và khả năng kiểm soát lâu dài:

• Bước 1 – Xác định và phân loại bề mặt: Liệt kê toàn bộ bề mặt trong phòng sạch và phân loại thành bề mặt quan trọng, bề mặt tổng quát hoặc các bề mặt khác theo mức độ ảnh hưởng đến độ sạch.
• Bước 2 – Lựa chọn phương pháp vệ sinh phù hợp: Xác định phương pháp và cách xử lý bề mặt tương ứng nhằm đạt được mức độ sạch yêu cầu cho từng nhóm bề mặt.
• Bước 3 – Xây dựng hướng dẫn vệ sinh bằng văn bản: Chuẩn bị tài liệu hướng dẫn chi tiết, nêu rõ trình tự, dụng cụ, hóa chất, tần suất và lưu ý an toàn trong quá trình vệ sinh.
• Bước 4 – Lập lịch vệ sinh: Thiết lập lịch vệ sinh định kỳ theo ca, ngày, tuần hoặc giai đoạn vận hành, đảm bảo không ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất.
• Bước 5 – Giám sát và xử lý sai lệch: Quy định phương thức theo dõi kết quả vệ sinh và các biện pháp xử lý khi phát sinh sai lệch so với yêu cầu đặt ra.
• Bước 6 – Đào tạo nhân sự tham gia: Đào tạo tất cả nhân sự liên quan theo cấp độ tham gia trong chương trình vệ sinh, đảm bảo hiểu đúng và thực hiện đúng quy trình.
• Bước 7 – Tổ chức khu vực lưu trữ và quản lý vật tư: Bố trí khu vực lưu trữ phù hợp cho vật tư và thiết bị vệ sinh; sắp xếp tài liệu, lịch trình để thuận tiện quản lý và rà soát.
• Bước 8 – Thiết lập quy trình vệ sinh khẩn cấp: Xây dựng phương án vệ sinh trong các tình huống khẩn cấp như đổ tràn, ô nhiễm cục bộ hoặc sự cố trong quá trình vận hành.

3. Tần suất vệ sinh phòng sạch

Để chương trình vệ sinh phòng sạch đạt hiệu quả, doanh nghiệp cần xác định rõ các vùng và các loại bề mặt khác nhau trong phòng sạch, đồng thời thiết lập giới hạn độ sạch bề mặt cho từng loại. Trên cơ sở đó, tần suất vệ sinh cần được quy định phù hợp để đảm bảo các bề mặt luôn duy trì mức sạch yêu cầu trong quá trình vận hành.

Việc xây dựng lịch vệ sinh nên dựa trên đánh giá mức nhiễm bẩn bề mặt thực tế và tốc độ lắng đọng của chất nhiễm bẩn, theo hướng dẫn tại ISO 14644-17, đồng thời liên kết chặt chẽ với tính toán thiết kế phòng sạch ban đầu nhằm đảm bảo lịch vệ sinh phù hợp với điều kiện vận hành của từng phòng sạch.

4. Tác nhân làm sạch (Cleaning agents)

Có thể bổ sung chất làm sạch vào dung dịch lau (ví dụ: nước khử khoáng đã lọc) để hỗ trợ loại bỏ nhiễm bẩn bề mặt dễ hơn. Tác nhân làm sạch cần tương thích với vật liệu bề mặt và đáp ứng yêu cầu độ sạch hóa học. Không được để lại dư lượng.

Dung dịch chất làm sạch và dung dịch phủ hoàn thiện phải đạt mức độ sạch phù hợp để đáp ứng yêu cầu về hạt và hóa chất. Nên xem xét việc lọc các dung dịch đóng gói sẵn.

Nếu dung dịch không phải dạng dùng-liền, phải có hướng dẫn bằng văn bản để pha đúng nồng độ và đảm bảo an toàn.

Các loại dung dịch làm sạch điển hình:

• Nước sạch đã lọc (nước cất, nước khử ion, nước dùng cho tiêm): Nước khử ion có nhiều ưu điểm nhưng có thể ăn mòn một số bề mặt và kém hiệu quả nếu không có chất hoạt động bề mặt.
• Dung dịch chứa chất hoạt động bề mặt: Ưu tiên loại không ion do ít phản ứng hóa học và phù hợp với phòng sạch.
• Dung môi hữu cơ: Dùng để loại bỏ nhiễm bẩn trên các bề mặt cứng khi cần thiết.

Tất cả dung dịch vệ sinh phải được phê duyệt phù hợp cho phòng sạch và phù hợp với sản phẩm đang sản xuất.

5. Vật tư tiêu hao và thiết bị sử dụng cho vệ sinh

ISO 14644-14 và ISO 14644-15 đưa ra hướng dẫn về mức độ phù hợp của thiết bị phòng sạch.

Thiết bị vệ sinh điển hình bao gồm:

• Thùng chứa rác và tái chế;
• Máy hút bụi;
• Xô/chậu với bộ vắt;
• Máy chà sàn, máy bàn chải đơn;
• Máy đánh bóng và phủ sáp;
• Thang;
• Chổi, bàn chải;
• Thảm dính (tacky flooring);
• Dụng cụ cầm tay, hộp đựng và thiết bị bảo trì;
• Xe đẩy hàng.

Bể chứa dung dịch của các bộ phân phối dung dịch làm sạch (pump dispensers) cần được vệ sinh định kỳ vì chúng có thể tích tụ dư lượng chiết xuất theo thời gian và gây nhiễm bẩn bề mặt.

ISO 14644-18 đưa ra hướng dẫn chọn vật tư tiêu hao. Vật tư vệ sinh điển hình bao gồm:

• Khăn lau (wipes)
• Đầu lau nhỏ (swabs)
• Cây lau (mops)
• Thảm dính (sticky mats)
• Hộp chứa và bao gói sạch (clean containers & packaging), đặc biệt được sử dụng phổ biến trong phòng sạch công ty điện tử với yêu cầu kiểm soát hạt và tĩnh điện nghiêm ngặt.

Việc áp dụng đúng nguyên tắc và quy trình vệ sinh phòng sạch theo các tiêu chuẩn ISO 14644 giúp kiểm soát hiệu quả nhiễm bẩn, duy trì cấp độ sạch và giảm rủi ro trong quá trình vận hành. Trên thực tế, mỗi doanh nghiệp cần tùy chỉnh quy trình vệ sinh phù hợp với cấp độ phòng sạch, đặc thù sản xuất và tần suất hoạt động, thay vì áp dụng máy móc một mô hình chung.

Liên hệ Intech E&C để được khảo sát miễn phí, tư vấn thiết kế và nhận báo giá chi tiết cho dự án của bạn:

• Website: https://intech.vn/
• Email: contact@intechgroup.vn
• Số điện thoại: 0972413618
• Địa chỉ:
  • Trụ sở chính: 145 Ngọc Hồi, Phường Yên Sở, TP Hà Nội, Việt Nam
  • Nhà máy – Trung tâm R&D: Số 32, đường Hữu Nghị, Khu Công nghiệp Đô thị và Dịch vụ VSIP, Phường Từ Sơn, Tỉnh Bắc Ninh, Việt Nam
  • Chi nhánh Sài Gòn: 274 Đồng Đen, Phường Bảy Hiền, TP Hồ Chí Minh, Việt Nam